Καλαμάτα 23η Μαρτίου 1821*

Σεβασμιότατε Μητροπολίτη Μεσσηνίας, Αξιότιμοι κύριοι Νομάρχα Μεσσηνίας και Δήμαρχε Καλαμάτας, κύριοι Δήμαρχοι, κυρία υπουργέ, κύριοι και κυρίες βουλευταί, αγαπητοί συμπατριώτες, κυρίες και κύριοι:

Το 1821 ήρθε το ξάφνιασμα: η εκ του μηδενός εμφάνιση ενός έθνους· «εκ του μηδενός», καθώς, θαμμένα στην ιλύ που απόθεσε το ποτάμι της Ιστορίας, που πέρασε μέσα από τη Ρωμαϊκή, τη Βυζαντινή, την Οθωμανική αυτοκρατορία, που παρέσυρε Σλάβους, Άραβες, Φράγκους, Ενετούς τα χαρακτηριστικά του, αντί να σβήσουν, ρίζωσαν ακόμα πιο βαθιά στον τόπο ετούτο· και το έθνος, με τα χρώματα που το προίκισε όλο αυτό το υλικό, ήρθε η στιγμή που πρόβαλε και ξάφνιασε· διεκδίκησε το χώρο του σε μια Ευρώπη που εγκυμονούσε το πέρασμά της σε μια νέα εποχή, εθνικών, θρησκευτικών, κοινωνικών και ατομικών ελευθεριών.

Σ’ αυτή τη δίνη των αλλαγών, μεγάλων επαναστάσεων και πολέμων, ποια η σημασία του αγώνα των κατοίκων μιας επαρχίας στις εσχατιές της Οθωμανικής αυτοκρατορίας; Κι ήταν ο αγώνας αυτός εξέγερση, επανάσταση ή πόλεμος;

Αφηγείται ο Γέρος του Μοριά: «Η Γαλλική Επανάστασις και ο Ναπολέων έκαμε, κατά τη γνώμη μου, ν’ ανοίξη τα μάτια τού κόσμου. Πρωτύτερα τα έθνη δεν εγνωρίζοντο· τους βασιλείς τούς ενόμιζον ως θεούς της γης και ό,τι κι έκαμναν το έλεγαν ”καλά καμωμένο”». Και πάρα κάτω: «…δεν είναι παρά η Επανάστασίς μας, όπου εσχέτισεν του Έλληνας».

Την εθνική συνείδηση καλλιέργησαν άνθρωποι φωτισμένοι σαν τον Ρήγα Φεραίο με τα δοκίμιά του, τον Κοσμά τον Αιτωλό με τις διδαχές του, τον  Ανώνυμο με τη Νομαρχία του κι άλλους εκπροσώπους του Ελληνικού Διαφωτισμού. Το κίνημα αυτό ενάντια στην αυθαιρεσία της Πύλης, την κοινωνική αδικία και την καταπίεση αποκτά τα δικά του χαρακτηριστικά και καταγράφεται ως επανάσταση έθνους.

Και θά  ’λεγε κανείς ότι μπροστά σε τέτοια θαυμάσια γεγονότα, μπροστά σε γεγονότα που άλλαξαν την εικόνα όχι μόνον μιας γεωγραφικής περιοχής, αλλά ολόκληρης ηπείρου, το πρόβλημα τού από πού ξεκίνησε ο αγώνας αυτός ακούγεται λεπτομέρεια άνευ ουσίας, δίνει την αίσθηση της τοπικιστικής εμμονής. Πρωτεία στον αγώνα αυτό δεν πρέπει να διεκδικεί κανένας τόπος και δεν πρέπει να αποδίδονται σε κανένα από τους συμμετέχοντες σ’ αυτόν· γιατί κάθε τόπος με το λαό του στον αγώνα αυτό συμμετείχε και διακινδύνευσε ανάλογα με τις δυνάμεις του και τις δυνατότητές του. Κάθε τόπος και κάθε αγωνιστής κατέκτησε τη  θέση του, έβαλε τη δική του υπογραφή και πρόσφερε για την ίδρυση του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους.

Κάτω από αυτό το πρίσμα έχει άραγε νόημα η σημερινή αναπαράσταση; έχει άραγε σημασία, πέρα από την συμπλήρωση της Ιστορίας με μια υποσημείωση για το τι συνέβη στο νοτιότατο άκρο της Βαλκανικής και σε τούτη εδώ την πόλη στις 23 Μαρτίου 1821; έχει άραγε ιδιαίτερη σημασία το να υπογραμμίζεται η παρουσία του Γέρου του Μοριά στον Πύργο του Μούρτζινου λίγες μέρες πριν την έναρξη του αγώνα και η ανταπόκριση του Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη στο ιστορικό κάλεσμα;

Αν επιδιώκουμε την ανάγνωση της Ιστορίας στα γεγονότα καθ’ εαυτά, ξεκομμένα από το παρελθόν τους και το μέλλον τους, τα όσα συνέβησαν την 23η Μαρτίου στην Καλαμάτα πράγματι δεν έχουν σημασία. Η κατανόηση όμως του φαινομένου της ίδρυσης του ελληνικού κράτους απαιτεί κάθε γεγονός που συνέβαλε σ’ αυτό να το αξιολογήσουμε με βάση τη συμβολή του στο γίγνεσθαι.

Και ποιος αμφιβάλλει πως οι κάτοικοι του τόπου αυτού, αποτέλεσαν για αιώνες την ελπίδα των Ενετών, των Ισπανών, των Ρώσων· την ελπίδα για περιορισμό της δύναμης και της παρουσίας της Οθωμανικής αυτοκρατορίας στην Ευρώπη και την Ανατολική Μεσόγειο. Οι Ενετοί σχεδιάζουν την στήριξη ίδρυσης Βασιλείου της Πελοποννήσου, του Regnio di Morea· οι Ισπανοί διεκδικούν από τους Ενετούς την επιρροή στους Μανιάτες. Η κραταιά Δημοκρατία της Βενετίας αντιμετωπίζει τη Μάνη ως ανεξάρτητη, και υποδέχεται τους απεσταλμένους της με τις τιμές και το πρωτόκολλο που αρμόζουν σε πρέσβεις κυρίαρχων κρατών· η Ρωσία, κι αυτή για τα δικά της συμφέροντα, επιχειρεί τη δική της παρέμβαση στην περιοχή του Αιγαίου, προσβλέποντας στη σύμπραξη των Μανιατών και των Καλαματιανών.

Δεν θα μπορούσε χωρίς τον Παναγιώτη Μπενάκη, χωρίς τον Πετρόμπεη και τον Μούρτζινο να ξεκινήσει ο αγώνας του ’21. Και δεν θα είχαμε μορφές σαν κι αυτές αν δεν υπήρχε το προηγούμενο της Μάνης, αν δεν παρενέβαιναν οι κάτοικοι της άγονης αυτής γωνιάς στο ρου της Ιστορίας.

Δυο μόλις δεκαετίες μετά την εισβολή των Οθωμανών στη Βαλκανική, το 1479 οι Μανιάτες με τους Κλαδαίους αντιστέκονται. Κι αν οι ελπίδες τους προδόθηκαν από τους πολλά υποσχόμενους Ενετούς και Ισπανούς, πείσμονες οι κάτοικοι του τόπου αυτού επέμειναν· επέμειναν για την ελευθερία τους, για την αξιοπρέπειά τους, κλεισμένοι στη φτωχή τους πατρίδα. Έναν αιώνα αργότερα το 1570 ο απεσταλμένος του Βασιλέα της Ισπανίας γράφει: «Οι Μανιάτες είναι γενναίος λαός και πάντοτε ανυπότακτος στους Τούρκους». Κι είναι η χρονιά εκείνη που οι Μανιάτες καθοδηγούν εαυτούς και τους άνδρες του Ενετού Marko Querini  να καταλάβουν το κάστρο του Πόρτο Κάγιο, απαλλάσσοντας την περιοχή από το μάτι του Σουλτάνου.

Και καθώς οι ευρωπαϊκές μεγάλες δυνάμεις αισθάνονται όλο και πιο απειλητική την ανάσα  του Σουλτάνου δίπλα στις αυλές τους, στρέφονται στους κατοίκους του τόπου αυτού για να αρχίσει πόλεμος κατά των Τούρκων. Το βασίλειο του Μοριά, σχεδιάζεται ως η διάδοχη κατάσταση μετά την επιδιωκόμενη αποχώρηση των Τούρκων από την Πελοπόννησο. Και σ’ αυτό το Βασίλειο εκείνοι που θα όριζαν, ήταν οι Μανιάτες

1659: Μανιάτες και Ενετοί καταστρώνουν σχέδιο απελευθέρωσης της Πελοποννήσου και πρώτη κίνηση των Μανιατών ήταν να εντάξουν στα όρια της χώρας τους την Καλαμάτα. Ένας νέος πόλεμος κατά των Τούρκων είχε αρχίσει.

Κι αν οι Τούρκοι προσπάθησαν να αξιοποιήσουν τον έγκλειστο στα μπουντρούμια της Κωνσταντινούπολης Λιμπεράκη Γερακάρη για να τιθασεύσουν τους Μανιάτες κι αν προσπάθησαν να ελέγξουν τη Μάνη μέσω των Μπέηδων, ο πόλεμος κατά των Τούρκων δεν σταμάτησε ποτέ:

Πότε με τη στήριξη των Ενετών, πότε στηριγμένοι στις δικές τους δυνάμεις, οι Έλληνες της χερσονήσου του Ταϋγέτου αγωνίζονταν να κρατήσουν ελεύθερο τον τόπο τους, να περιφρουρήσουν την αυτονομία και την κυριαρχία τους. Κι ήταν αυτό όρος σταθερός και αδιαπραγμάτευτος στις συνεννοήσεις τους με τη Βενετία, την Ισπανία, τη Ρωσία.

Ήδη διανύσαμε στις κεφαλίδες της την Ιστορία αυτού του τόπου κατά την Τουρκοκρατία. Η γωνιά αυτή της Βαλκανικής στάθηκε η ελπίδα των δυνάμεων της Δύσης και της Ανατολής στις επιδιώξεις για περιορισμό της Οθωμανικής  αυτοκρατορίας. Στάθηκε, επίσης καταφύγιο κάθε κυνηγημένου από την Πύλη. Και πάνω απ’ όλα στάθηκε το λίκνο της δημιουργίας κράτους με εθνική συνοχή, ανταποκρινόμενο στις ιστορικές προκλήσεις που ξεπήδησαν από τις αρχές της Γαλλικής Επανάστασης, καθώς το αίτημα για αυτονομία και κυριαρχία ετίθετο αδιάκοπα.

Σ’ αυτόν το τόπο κατέφυγε ο Κολοκοτρώνης, στον πύργο του Μούρτζινου στην Καρδαμύλη, κι έπεισε τον Πετρόμπεη, διακινδυνεύοντας τη ζωή του γιου του και παραμερίζοντας τα προσωπικά του συμφέροντα, να στρέψει τις δυνάμεις του κατά των Τούρκων. Κι ο αγώνας για την οργάνωση του πολέμου ξεκίνησε: «Από τας 6 Ιανουαρίου έως τας 22 Μαρτίου, επροσπάθησα, ενέργησα –αφηγείται ο Γέρος του Μοριά- εις την Μάνην να ενώσωμε διάφορα σπίτια μανιάτικα κατά τη συνήθειά τους, και τους ενώσαμε, τους αδελφώσαμε.»

Και πιο κάτω:

“Εις τας 23 Μαρτίου επιάσαμε Τούρκους εις την Καλαμάτα, τον Αρναούτογλην, σημαντικό Τούρκον της Τριπολιτσάς. Είμεθα δυο χιλιάδες Μανιάτες, ο Πετρόμπεης, ο Μούρτζινος, ο Κύβελος· Δυτική Σπάρτη. … Εις την Καλαμάτα  εκάμαμε συνέλευση, πόθεν να πρωτοκινήσωμε τα στρατεύματα…”.

Είχε προηγηθεί η πορεία: Στις 17 Μαρτίου δοξολογία στους Ταξιάρχες στην Τσίμοβα, την Αρεόπολη· τρεις μέρες μετά στις Κιτριές κι από εκεί ένα σώμα με αρχηγό τον Πετρόμπεη οδεύει προς την Καλαμάτα, στις 22 Μαρτίου 2000 ένοπλοι της Δυτικής Σπάρτης με αρχηγό τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη καταλαμβάνει υψώματα γύρω από την πόλη. Μαζί του Μούρτζινοι, Καπετανάκηδες, Κουμουντουράκηδες, Κύβελλοι, Χρηστέηδες. 23 Μαρτίου 1821 ο Ηλίας Μαυρομιχάλης πείθει τον Τούρκο διοικητή να παραιτηθεί και να παραδώσει με πρωτόκολλο την πόλη και τον τούρκικο οπλισμό· κι αμέσως μετά η δοξολογία μπροστά στους Αγίους Αποστόλους, τα λάβαρα των Ελλήνων και ο όρκος των αγωνιστών, η συγκρότηση της Μεσσηνιακής Γερουσίας. Τον τιμητικό τίτλο τού αρχιστρατήγου των σπαρτιατικών δυνάμεων έφερε ο Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης -λες σα συνέχεια της συνήθειας των αρχαίων Σπαρτιατών πού ’χαν δεδομένη την αρχηγία τους όταν εκστράτευαν με άλλες πόλεις· ή ακόμα σαν συνέχεια των επί τέσσερις αιώνες αγώνων των κατοίκων της Δυτικής Σπάρτης, να εξαπλώσουν την ηγεμονία τους σ’ ολόκληρη την Πελοπόννησο.

23 Μαρτίου 1821: Η Καλαμάτα είχε ελευθερωθεί· είχε παραδοθεί σε στρατό Ελλήνων με πράξη παράδοσης που σημαίνει πράξη αναγνώρισης της κυριαρχίας του αντιπάλου. Η Οθωμανική αυτοκρατορία, είχε αναγνωρίσει την κυριαρχία των Ελλήνων της Δυτικής χερσονήσου του Ταϋγέτου στην Καλαμάτα, κέντρο εμπορικό, οικονομικό, σύμβολο ακμής και πλούτου για την περιοχή.

Η πρώτη έκφανση του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους ήταν γεγονός: από εκεί την επομένη ο Κολοκοτρώνης με τους 30 άντρες του και με 200 του Μούρτζινου  και 70 του Πετρόμπεη όδευσαν στη Σκάλα και συνέταξαν την ακόλουθη επιστολή προς τους Αρκάδες: «Η ώρα έφθασε, το στάδιον της δόξης και της ελευθερίας ηνοίχθη. Τα πάντα είναι δικά μας και ο Θεός του παντός μεθ’  ημών έσεται· μην πτοηθείτε στο παραμικρόν…».

Αγαπητοί συμπολίτες,

Η μνήμη της ημέρας που τιμούμε σήμερα είναι χρέος  στους προγόνους μας που πριν δύο αιώνες έδωσαν το παράδειγμα για τον αγώνα τον καλό κι έγιναν σύμβολο που στήριζε τους κατοπινούς αγώνες του έθνους· είναι όμως χρέος υπέρτατο απέναντι στην Ιστορία που θέλει πέρα από θρύλους και μύθους, να μην ξαφνιάζεται, να ερμηνεύει, και να διδάσκει. Κι είναι μεγάλο το δίδαγμα που κλείνει ως σύμβολο η μέρα αυτή της 23ης Μαρτίου:

το πείσμα κι η πίστη σε στόχους και ιδανικά, όσο κι αν μας περιβάλλουν δύσκολες καταστάσεις και άρπαγες φίλοι κι εχθροί, πάντα από κάποιους συντηρείται· κι όταν η Ιστορία το επιτάξει, φουντώνει προετοιμάζοντας το νέο, το ωραίο, το αληθινό.

Κυρίες και κύριοι,

Οφείλουμε πολλά σ’ αυτές τις γενιές των λίγων φτωχών ανθρώπων που σκιασμένοι από τον όγκο του Ταϋγέτου, συντήρησαν στη φτωχή τους γη, την ιδέα της ελευθερίας που συντήρησαν την ιδέα του ανεξάρτητου κράτους, που έγιναν το εφαλτήριο για την έναρξη της επανάστασης του 1821 και την πραγματοποίηση του οράματος της ανεξάρτητης και κυρίαρχης Ελλάδας.


* Λόγος που εκφωνήθηκε στο πλαίσιο των εκδηλώσεων για την κατάληψη της Καλαμάτας στις 23 Μαρτίου 2010 και την έναρξη της επανάστασης.

Advertisements